Lời dẫn

Từ: thơ có thể hát

Có thể ví thế này: thơ giống ngâm đọc, từ giống ca hát. Từ xuất hiện vào thời Tùy–Đường, thịnh hành qua hai thời Bắc Tống và Nam Tống, vốn là lời để hát theo nhạc. Một bài từ có giai điệu trước, chữ sau; người viết theo độ dài ngắn, cao thấp của nhạc mà “điền” từng chữ vào.

Từ có nhiều tên gọi, mỗi tên thể hiện một khía cạnh:

• Khúc tử từ: tên gọi thời Đường–Ngũ Đại, nghĩa là “lời của khúc nhạc”. Những bản chép tay thời Đường–Ngũ Đại tìm thấy ở Đôn Hoàng lưu giữ rất nhiều khúc tử từ dân gian.
• Nhạc phủ, nhạc chương: từ có thể hát cùng nhạc, nối tiếp truyền thống nhạc phủ Hán–Ngụy. Người Tống thường gọi tập từ của mình là “nhạc phủ” hay “nhạc chương”, như “Đông Pha nhạc phủ” của Tô Thức và “Nhạc chương tập” của Liễu Vĩnh.
• Trường đoản cú: câu thơ thường đều đặn năm hoặc bảy chữ, trong khi câu từ dài ngắn xen kẽ. Tập từ của Tần Quán mang tên “Hoài Hải cư sĩ trường đoản cú”.
• Thi dư: cách gọi phổ biến từ Nam Tống, nghĩa là những dòng viết bên cạnh việc làm thơ của thi nhân, mang chút khiêm nhường.
• Ỷ thanh, điền từ: nói về cách viết, tức dựa vào tiếng nhạc để điền chữ.

Từ bài: tên của một khúc nhạc

Tên khúc nhạc dùng để viết từ được gọi là từ bài, cũng gọi là từ điệu hay điệu danh.

Có thể ví từ bài với giai điệu một bài hát phổ biến: cùng giai điệu có thể điền nhiều lời khác nhau, đổi lời nhưng điệu vẫn vậy. Nó cũng giống tờ giấy đã kẻ ô: chia mấy đoạn, mỗi đoạn mấy câu, mỗi câu mấy chữ, ô nào gieo vần, ô nào dùng thanh bằng hay trắc đều được định sẵn; người viết chỉ việc đặt chữ vào.

Một từ bài chủ yếu quy định những điều sau:

• Chia mấy đoạn: một đoạn gọi là một phiến; chỉ một đoạn gọi là đơn điệu; hai đoạn phổ biến nhất, cũng có ba hoặc bốn đoạn;
• Tổng cộng mấy câu, mỗi câu mấy chữ, ngắt ở đâu trong câu;
• Gieo vần ở đâu, vần bằng hay vần trắc, giữa bài có đổi vần không;
• Mỗi chữ dùng thanh bằng hay trắc, vị trí nào có thể linh hoạt.

Một từ bài thường có nhiều tên, gọi là “đồng điệu dị danh”. Phần lớn tên khác do người sau lấy câu trong tác phẩm nổi tiếng đặt lại, như “Niệm nô kiều” còn gọi “Đại giang đông khứ” và “Lỗi giang nguyệt”, đều từ bài của Tô Thức. Cũng có cùng tên mà khác điệu, gọi là “đồng danh dị điệu”. Một từ bài còn thường có vài thể thức khác nhau đôi chút, trong từ phổ gọi là “hựu nhất thể”, tức một thể khác.

Khung của một bài từ

• Phiến: một đoạn từ, cũng gọi là khuyết, biến, điệp. Một đoạn gọi là đơn điệu, như “Thập lục tự lệnh”, “Ức Giang Nam”; hai đoạn phổ biến nhất, thường gọi là song điệu. Còn có trường điệu ba hoặc bốn đoạn; dài nhất là “Oanh đề tự”, bốn đoạn, tổng cộng 240 chữ. Ở loại ngắn nhất, một thể của “Trúc chi” chỉ có hai câu, 14 chữ; “Thập lục tự lệnh” cũng chỉ có 16 chữ.
• Khuyết: cả bài từ cũng được gọi là “một khuyết”; thượng phiến và hạ phiến còn gọi thượng khuyết và hạ khuyết.
• Tiểu lệnh, trung điệu, trường điệu: người Minh phân loại theo số chữ; Mao Tiên Thư đời Thanh đặt ranh giới: từ 58 chữ trở xuống là tiểu lệnh, 59–90 chữ là trung điệu, từ 91 chữ trở lên là trường điệu, còn gọi mạn từ. Đây chỉ là cách chia tương đối; các thể khác nhau của cùng từ bài thường vượt qua ranh giới số chữ.
• Hoán đầu: mấy câu đầu hạ phiến khác với đầu thượng phiến thì gọi hoán đầu, cũng gọi quá phiến. Đây thường là chỗ ý từ chuyển hướng, giống bài hát sang đoạn hai đổi cách hát.
• Lĩnh tự: trong trường điệu thường dùng một chữ dẫn mấy câu sau, như chữ “渐” (dần) trong câu “渐霜风凄紧，关河冷落，残照当楼” của bài “Bát thanh Cam Châu” do Liễu Vĩnh viết. Lĩnh tự thường dùng thanh khứ, đọc mạnh như một phách nhấn trong nhạc.
• Điệp cú: một số từ bài yêu cầu lặp câu hoặc vài chữ, như “如梦，如梦” trong “Như mộng lệnh”, hay “错、错、错” cuối bài “Thoa đầu phượng”.

Từ, thơ và khúc: khác biệt và phong cách

Từ khác thơ thế nào

• Dạng câu: thơ thường đều đặn năm hoặc bảy chữ; câu từ dài ngắn theo điệu, từ một chữ đến hơn mười chữ.
• Gieo vần: thơ luật thường chỉ gieo vần bằng và dùng một vần suốt bài; vị trí gieo vần trong từ do từ bài quy định, có cả bằng lẫn trắc và có thể đổi vần giữa bài.
• Cấu trúc: từ chia phiến, có hoán đầu, lĩnh tự và điệp cú, những yếu tố không có trong thơ theo nghĩa này.
• Thanh tình: thơ có thể ngâm đọc, còn từ vốn phải hát theo nhạc. Người xưa nói “thi trang từ mị”: thơ thường trang trọng để bày chí, từ giỏi diễn tả tâm tư tinh tế, kín đáo hơn.

Từ khác khúc thế nào

Từ và khúc là họ hàng gần, dáng giống nhau nhưng tính khác:

• Khúc có thể thêm “sấn tự”, tức chữ đệm ngoài luật, khiến lời hát gần khẩu ngữ và sinh động hơn; từ thường không thêm. Vạn Thụ đời Thanh nói: “Khúc có chữ đệm, từ không có chữ đệm.”
• Khúc có thể nối nhiều khúc bài thành một bộ theo cung điệu để triển khai câu chuyện; phần lớn bài từ đứng riêng thành tác phẩm.
• Khúc gieo vần dày hơn, lời bình dị trực tiếp hơn; từ chú trọng sự hàm súc, ý vị.
• Khúc đến nay vẫn được hát trong Côn khúc và các loại hình sân khấu khác, nên khúc bài vẫn là nhạc sống. Phần lớn nhạc phổ của từ Tống đã thất truyền; từ bài ngày nay chủ yếu lưu truyền như quy tắc thanh luật cho văn bản.

Uyển ước và hào phóng

Trương Diên đời Minh chia phong cách từ thành hai hướng chính: uyển ước và hào phóng. Uyển ước hàm súc, mềm mại, thường viết về chia lìa, tương tư và thân thế, tiêu biểu là Liễu Vĩnh, Tần Quán, Lý Thanh Chiếu. Hào phóng có tầm vóc rộng, thường viết núi sông, hoài cổ và chí lớn, tiêu biểu là Tô Thức, Tân Khí Tật. Đây chỉ là cách chia tương đối; nhiều tác giả có cả hai lối viết.

Từ nhạc phủ đến từ rồi đến khúc: mỗi thời một tiếng hát

Thơ ca Trung Quốc luôn đi cùng âm nhạc. Có thể hình dung nhạc phủ là ca khúc phổ biến thời Hán–Ngụy–Lục triều, từ là ca khúc thời Đường–Tống, khúc là ca khúc thời Nguyên–Minh. Mỗi thời có tiếng hát và cách viết lời riêng.

• Tiên Tần: hơn ba trăm bài trong “Kinh Thi” vốn đều có thể hát.
• Thời Hán: Hán Vũ Đế lập cơ quan Nhạc phủ, sưu tầm dân ca các vùng và phối nhạc biểu diễn; những lời ca ấy được gọi là thơ nhạc phủ. Sau này thơ và ca dần tách nhau: loại hát được gọi nhạc phủ, loại chỉ để ngâm đọc gọi thơ.
• Tùy–Đường: nhạc từ Tây Vực hòa với nhạc cũ Trung Nguyên, hình thành yến nhạc, với nhiều khúc mới. Nhạc công và văn nhân theo nhịp mới điền chữ; câu dài ngắn theo nhạc, từ đó từ ra đời. Đường Huyền Tông lập Giáo phường quản nhạc thế tục trong cung. Trong hơn ba trăm tên khúc ghi trong “Giáo phường ký” của Thôi Lệnh Khâm, nhiều tên sau thành từ bài, như “Bồ tát man”, “Tây giang nguyệt”, “Định phong ba”.
• Cuối Đường–Ngũ Đại: Ôn Đình Quân viết nhiều từ. Triệu Sùng Tộ thời Hậu Thục biên soạn “Hoa gian tập” (năm 940), gồm 500 bài của 18 tác giả, là tập từ văn nhân sớm nhất còn lại. Lý Dục nước Nam Đường đưa nỗi đau mất nước vào từ, mở rộng cảnh giới của thể loại.
• Bắc Tống: Liễu Vĩnh viết nhiều trường điệu mạn từ, được truyền hát rộng rãi. Tô Thức đưa thơ vào từ, viết khí phách “Đại giang đông khứ”. Chu Bang Ngạn tinh thông âm luật; triều đình thời Tống Huy Tông lập Đại Thịnh phủ chỉnh lý nhạc, số từ điệu tăng lên hơn hai trăm. Từ bước vào thời thịnh nhất.
• Nam Tống: Tân Khí Tật đưa chí hướng với đất nước vào từ. Khương Quỳ tự sáng tác nhạc, để lại 17 bài từ kèm nhạc phổ, là tư liệu quý để nghiên cứu âm nhạc từ Tống hiện nay. Cuối Nam Tống, nhạc phổ của từ dần thất truyền.
• Nguyên–Minh: nhạc mới nổi lên ở phương Bắc, tản khúc và tạp kịch tiếp nhận vai trò ca hát. Khuôn nhạc của chúng gọi là khúc bài, nhiều tên khúc bài lấy trực tiếp từ từ bài.
• Thời Thanh: từ lại phục hưng. Vạn Thụ soạn “Từ luật”; Vương Dịch Thanh cùng các cộng sự theo lệnh Khang Hy soạn “Khâm định từ phổ”, thu 826 điệu và 2.306 thể; Qua Tải soạn “Từ lâm chính vận”. Quy tắc điền từ được hệ thống thành sách và vẫn dùng đến nay.

Từ bài bắt nguồn từ đâu

Hơn bốn trăm từ bài thông dụng chủ yếu có những nguồn gốc sau:

• Nhạc cung đình và Giáo phường: nhiều từ bài vốn là khúc Giáo phường đời Đường, như “Bồ tát man”. Tương truyền thời Đường Tuyên Tông, nước Nữ Man đến triều cống, sứ giả búi tóc cao, đội mũ vàng, đeo đầy anh lạc, được gọi là “đội Bồ tát man”; nhạc công dựa vào đó phổ khúc mới.
• Dân ca: “Trúc chi” vốn là dân ca vùng Ba Du. “Ái nãi khúc” dùng trong sách này do Nguyên Kết đời Đường viết khi làm quan ở Đạo Châu, phỏng theo tiếng hát của người chèo thuyền.
• Câu nổi tiếng trong bài từ: một câu trong bài sớm nhất được lấy làm điệu danh. “Nhất tiễn mai” lấy từ câu “一剪梅花万样娇” của Chu Bang Ngạn. “Thu dạ nguyệt” trong sách này lấy từ “三秋佳节” và “夜深窗透数条斜月” trong bài từ của Doãn Ngạc thời Ngũ Đại.
• Nhân vật, câu chuyện và địa danh: “Niệm nô kiều” lấy tên danh ca Niệm Nô đời Đường; “Cam Châu”, “Y Châu”, “Lương Châu” vốn là đại khúc mang tên các châu ở biên cương Tây Bắc.
• Khúc do văn nhân tự sáng tác: tác giả am hiểu nhạc tự phổ và đặt tên, như “Dương Châu mạn”, “Ám hương”, “Sơ ảnh”, “Thê lương phạm” của Khương Quỳ.
• Mượn tên cũ đặt nhạc mới: dùng lại tên nhạc phủ Lục triều hoặc tên khúc đời trước nhưng phổ nhạc khác, như “Ô dạ đề” vốn là đề cũ của nhạc phủ Nam triều.
• Trích từ đại khúc: đại khúc Đường–Tống rất dài; cắt một đoạn có thể thành điệu riêng, như “Thủy điệu ca đầu” lấy phần mở đầu đại khúc “Thủy điệu”.
• Biến đổi điệu gốc: thêm chữ, bớt chữ, đổi nhịp hoặc cung điệu để tạo điệu mới; tên điệu thường có dấu hiệu nhận biết, như phần tiếp theo.

Những chữ trong tên điệu

Trước hết là một thuật ngữ thường gặp: cung điệu. Đó là điệu thức của nhạc cổ, có thể ví với Đô trưởng, La thứ ngày nay. Cung điệu mà một khúc thuộc về quyết định cao độ và sắc thái của nó.

Tên điệu thường có một chữ ở cuối, giống “loại” của khúc nhạc, cho biết độ dài, tiết tấu hoặc cách nó được biến đổi:

Vài chữ trong tên điệu dễ đọc sai bằng tiếng Trung: “乐” chỉ nhạc, đọc yuè, như “倾杯乐”, “升平乐”; “更” trong “更漏子” chỉ canh đêm, đọc gēng; “调” trong “水调歌头” chỉ điệu nhạc, đọc diào; “幺” trong “六幺令” đọc yāo.

Tên điệu và nội dung: từ viết theo đề đến mượn điệu bày lòng

Quan hệ giữa tên từ bài và nội dung bài từ có lúc gần, lúc xa, và đã thay đổi theo thời gian.

Ban đầu, tên điệu chính là đề tài. Từ Đường–Ngũ Đại phần lớn viết theo tên điệu. Hoàng Thăng đời Nam Tống viết trong “Hoa am từ tuyển”: “Từ Đường thường sáng tác theo đề; ‘Lâm giang tiên’ nói chuyện tiên, ‘Nữ quan tử’ kể tình Đạo, ‘Hà độc thần’ vịnh đền miếu.” Loại viết đúng nghĩa gốc của tên điệu này gọi là “bản ý”. Giống bài “Chúc mừng sinh nhật” vốn để hát vào ngày sinh nhật.

Về sau, tên điệu và nội dung dần tách nhau. Giai điệu hay được truyền hát, người ta mượn nó để viết tâm tư khác. Hoàng Thăng nói tiếp: “Về sau dần biến đổi, đã xa đề rồi.” Giống một giai điệu cảm động được nhiều người viết lời mới, hát chuyện khác hẳn ban đầu. Để người đọc biết bài nói gì, người Tống thêm đề hoặc tiểu tự sau tên điệu. Trước bài “Thủy điệu ca đầu”, Tô Thức viết: “Trung thu Bính Thìn, vui uống đến sáng, say lắm, làm bài này, cũng nhớ Tử Do.”

Tách nhau không có nghĩa là không liên quan. Bản thân điệu nhạc mang cảm xúc; người viết hiểu nghề chọn điệu cũng như viết thiệp hỷ không phối nhạc tang. Tâm tư hào hùng, bi tráng thường dùng “Mãn giang hồng”, “Lục châu ca đầu”; tình biệt ly lưu luyến thường dùng “Nhất tiễn mai”, “Vũ lâm linh”. Nhiều người còn cố ý để tên điệu và ý từ soi chiếu nhau, khiến tên điệu đặt trước sắc thái nền cho bài.

Sách này cũng viết như vậy: tên điệu và ý từ thường phản chiếu nhau; sau dấu “·” thêm đề để chỉ khoảnh khắc hay sự việc cụ thể. Chẳng hạn “Thu dạ nguyệt · Trời sắp sáng chưa sáng”: “Thu dạ nguyệt” mở ra đêm thu và ánh trăng, còn đề thu vào khoảnh khắc trời gần sáng mà chưa sáng. Có thể xem tên điệu là tên khúc nhạc, còn đề là tên của lần trình diễn này.

Vai trò và ảnh hưởng của từ bài thời xưa

• Để hát: trong tiệc rượu, tiễn biệt, tiết lễ, chúc thọ, người ta mời ca nhân hát theo điệu. Diệp Mộng Đắc đời Tống ghi rằng từ của Liễu Vĩnh lan đến mức “nơi nào có nước giếng để uống, nơi ấy hát được từ Liễu”, như ca khúc phổ biến ngày nay đi đâu cũng nghe.
• Để kết giao: thể thức từ bài cố định, bạn bè có thể dùng cùng điệu, cùng vần xướng họa qua lại; người đời sau cũng đối thoại được với tiền nhân cách hàng trăm năm. Tân Khí Tật và Trần Lượng từng xướng họa bằng “Hạ tân lang”.
• Để định sắc thái: mỗi điệu có thanh tình riêng; chọn từ bài cũng là chọn cảm xúc nền cho tác phẩm.
• Trở thành quy tắc: sau khi nhạc phổ thất truyền, từ bài thành luật cho chữ viết; các thế hệ theo phổ điền từ, nhờ đó thể loại tiếp nối đến ngày nay.
• Cất giữ lịch sử: tên từ bài giống một bảo tàng nhỏ, lưu đội múa cung đình Đường (“Bồ tát man”), danh ca (“Niệm nô kiều”), vùng biên Tây Bắc (“Cam Châu”, “Y Châu”), dân ca (“Trúc chi”) và chuyện văn nhân. Đọc tên điệu cũng là đọc một đoạn chuyện xưa.
• Mở đường về sau: tản khúc, tạp kịch thời Nguyên–Minh, rồi Côn khúc sau này đều hát theo khúc bài, với thể chế kế thừa trực tiếp từ từ bài.

Bằng trắc và bốn thanh

Tiếng Hán cổ có bốn thanh: bình, thượng, khứ, nhập. Bình thanh đứng riêng, gọi “bằng”; ba thanh thượng, khứ, nhập gộp thành “trắc”. Có thể ví bằng như âm kéo dài khi hát, ổn định và trải rộng; trắc ngắn gọn, có lên có xuống. Bằng trắc xen kẽ làm lời đọc có nhấp nhô.

Theo tiếng Phổ thông, đại thể thanh một và hai là bằng, thanh ba và bốn là trắc. Cần lưu ý những chữ nhập thanh xưa như “一”, “白”, “竹”, “国”, “学”: nay đọc thanh bằng trong tiếng Phổ thông nhưng theo cổ âm lại tính trắc. Điền từ theo vần cũ phải tra từng chữ; theo vần mới thì lấy cách đọc tiếng Phổ thông làm chuẩn.

Từ đòi hỏi thanh điệu kỹ hơn thơ luật. Thơ luật phần lớn chỉ phân bằng trắc; từ ở một số vị trí quan trọng còn phải phân thượng và khứ. Các tác giả như Chu Bang Ngạn, Khương Quỳ, Ngô Văn Anh đặc biệt chú trọng điều này, vì những chữ ấy phải khớp chỗ lên xuống của giai điệu.

Gieo vần

Gieo vần là dùng chữ có phần vần giống hoặc gần nhau ở vị trí quy định để hô ứng, giống âm thanh trở lại nhiều lần trong bài hát.

• Vị trí vần do từ bài quy định: có điệu câu nào cũng vần, có điệu cách mấy câu mới vần một lần.
• Vần bằng và vần trắc: có từ bài gieo vần bằng như “Thập lục tự lệnh”, “Hoán khê sa”; có điệu gieo vần trắc như “Mãn giang hồng”, “Vũ lâm linh”; có điệu xen cả hai như “Định phong ba”, “Thanh bình lạc” được dùng trong sách này.
• Vần nhập thanh: một số từ bài thường lấy chữ nhập thanh làm vần, như “Mãn giang hồng”, “Niệm nô kiều”, “Vũ lâm linh”, đọc ngắn mà mạnh. Tiếng Phổ thông nay không còn nhập thanh; khi dùng vần mới điền những điệu này, chọn vần theo cách đọc hiện nay.
• Đổi vần: giữa bài từ có thể chuyển từ nhóm vần này sang nhóm khác; từ phổ sẽ đánh dấu riêng.
• Trong cùng một bài, nên tránh lặp lại đúng một chữ vần.

Dùng sách vần nào: người Tống không có hệ từ vận do triều đình quy định, đại thể theo khẩu ngữ đương thời, rộng hơn luật thơ. Qua Tải đời Thanh soạn “Từ lâm chính vận”, chia từ vận thành 19 bộ, về sau thành sách vần dùng phổ biến nhất khi điền từ. Người nay cũng thường dùng vần mới: “Trung Hoa tân vận” gồm 14 vần theo tiếng Phổ thông, hoặc hệ 13 triệt dùng chung trong sân khấu và nghệ thuật kể hát.

Sách này gieo vần theo hệ mới 13 triệt. Mỗi triệt gom các chữ có phần vần gần nhau và có thể vần với nhau, giống đặt những chữ hiệp vần được vào cùng một ngăn kéo:

Đọc hiểu từ phổ

Từ phổ là sơ đồ ô của từ bài, ghi thanh điệu cho từng chữ và vị trí gieo vần. Các sách dùng ký hiệu không hoàn toàn giống nhau; dưới đây lấy hệ ký hiệu của “Từ bài thích lệ” làm ví dụ:

平

Chữ này dùng thanh bằng

仄

Chữ này dùng thanh trắc

平

Có vòng quanh chữ: vốn dùng bằng, cũng có thể dùng trắc

仄

Có vòng quanh chữ: vốn dùng trắc, cũng có thể dùng bằng

○

Ghi dưới chữ: vị trí gieo vần bằng

△

Ghi dưới chữ: vị trí gieo vần trắc

●

Khi toàn bài gieo vần bằng, từ đây chuyển sang một nhóm vần bằng mới

▲

Khi toàn bài gieo vần trắc, từ đây chuyển sang một nhóm vần trắc mới

Các từ phổ khác còn có cách ghi khác: dùng “⊙” hoặc “中” cho vị trí có thể bằng hoặc trắc; dùng “韵”, “叶”, “换” để đánh dấu gieo vần và đổi vần; dùng “句”, “读” để ghi ngắt cuối câu hoặc giữa câu.

Dấu câu trên sơ đồ chính là chỗ ngắt: dấu phẩy và dấu chấm chỉ nơi dừng; ký hiệu vần đặt dưới chữ gieo vần. Dưới đây xem ba từ bài trong sách, từ đơn giản đến phức tạp.

Ví dụ 1: “Thập lục tự lệnh”, cách đọc cơ bản nhất

Toàn bài có bốn câu, 16 chữ; câu một, hai và bốn gieo vần bằng:

Đối chiếu khi đọc: câu một chỉ có một chữ, phải bằng và gieo vần; câu hai có bảy chữ, chữ thứ nhất và thứ năm có thể linh hoạt; câu ba “平平仄” không gieo vần; câu bốn linh hoạt ở chữ đầu, chữ cuối gieo vần. Ba chữ “天”, “眠”, “娟” của Thái Thân đúng vào ba vị trí vần.

Ví dụ 2: “Bồ tát man”, xen kẽ vần bằng và trắc

Song điệu, mỗi phiến trên và dưới có bốn câu, tổng cộng 44 chữ. Hai câu đầu mỗi phiến gieo vần trắc, hai câu sau gieo vần bằng:

Điệu này dùng bốn lượt vần: thượng phiến trước gieo trắc “织”, “碧”, rồi chuyển sang bằng “楼”, “愁”; hạ phiến đổi sang nhóm trắc “立”, “急”, rồi nhóm bằng “程”, “亭”. Bằng và trắc xen kẽ nên nhìn là thấy đổi vần; sách chỉ cần △ và ○, không cần ● hay ▲.

Ví dụ 3: “Tảo địa vũ”, cùng vần trắc nhưng đổi nhóm giữa bài

Song điệu, mỗi phiến có bảy câu, tổng cộng 58 chữ. Mỗi câu đều gieo vần trắc; câu thứ hai mỗi phiến lặp chữ vần của câu thứ nhất; hạ phiến đổi nhóm vần:

Thượng phiến gieo nhóm vần trắc “萼”, “薄”, “得”, “弱”, “幕”, “落”, dùng △; hạ phiến chuyển sang “晌”, “忘”, “上”, “放”, “向”, vẫn là trắc. Chỉ nhìn bằng trắc không thấy đổi nhóm, nên sách dùng ▲ để nhắc. Tương tự, khi toàn bài gieo bằng mà đổi nhóm giữa chừng thì dùng ●. Sách này cũng sử dụng từ bài “Tảo địa vũ”.

Cách tra một từ bài trong “Từ bài thích lệ”

• Tìm: sách xếp theo số chữ từ ít đến nhiều, cuối sách có mục tra theo nét bút, giúp tìm trang theo số nét tên điệu. Danh mục 422 từ bài cuối trang này cũng theo thứ tự trong sách.
• Đọc: mỗi mục lần lượt ghi tên khác, nguồn gốc, mô tả thể thức (mấy phiến, mấy câu, bao nhiêu chữ, câu nào vần, bằng hay trắc), sơ đồ; cuối cùng có một bài mẫu, thường chọn bài sớm nhất, với tên tác giả trong ngoặc ở cuối.
• Dùng: đọc mô tả thể thức trước để nắm khung; sau đó xem sơ đồ, đối chiếu từng chữ với ký hiệu bằng trắc và vần; cuối cùng so với bài mẫu để biết mỗi dấu ứng với chữ nào.
• Bổ sung: một từ bài thường có vài thể, sách thường chỉ chọn một. Muốn xem thể khác, tra thêm “Khâm định từ phổ” và “Từ luật”.

Cách điền một bài từ

Điền từ giống hát theo nhạc phổ: phổ đã định, nhưng tình cảm cất lên là của mình. Có thể lần lượt làm như sau:

1. Xác định điều muốn viết: sự việc và cảm xúc muốn truyền đạt.
2. Chọn điệu: chọn từ bài hợp thanh tình, cũng có thể chọn tên điệu hô ứng với đề. Người mới nên bắt đầu bằng tiểu lệnh như “Thập lục tự lệnh”, “Ức Giang Nam”, “Như mộng lệnh”, “Trường tương tư”, “Hoán khê sa”, “Giá cô thiên”.
3. Tìm phổ: tra từ bài trong “Khâm định từ phổ”, “Từ luật”, “Từ bài thích lệ” hoặc sách tương tự; chọn một thể rồi chép sơ đồ lại.
4. Đọc bài mẫu: đọc vài tác phẩm nổi tiếng theo điệu ấy để cảm nhận cách đặt câu, ngắt và chuyển ý ở hoán đầu.
5. Định vần: chọn một bộ vần (sách này dùng 13 triệt), liệt kê trước những chữ có thể làm vần.
6. Điền chữ theo phổ: đối chiếu bằng trắc từng câu, linh hoạt ở chỗ cho phép; lĩnh tự nên dùng thanh khứ; chỗ ngắt trong câu phải khớp phổ.
7. Kiểm tra lại: đếm chữ, đối chiếu bằng trắc, kiểm tra chân vần và đổi vần, xem có lặp chữ vần không.
8. Đọc thành tiếng: từ vốn để hát; chỉ khi đọc thuận miệng, có lên xuống mới thật sự hợp điệu.

Sách tham khảo

Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc “Khâm định từ phổ”; “Từ luật” của Vạn Thụ; “Từ lâm chính vận” của Qua Tải; “Từ bài thích lệ” của Nghiêm Kiến Văn; “Đường Tống từ cách luật” của Long Du Sinh; “Thi từ cách luật” của Vương Lực; “Từ học danh từ thích nghĩa” của Thi Chập Tồn.

Bốn trăm hai mươi hai từ bài

Dưới đây là 422 từ bài trong “Từ bài thích lệ” do Nghiêm Kiến Văn biên soạn, xếp theo số chữ từ ít đến nhiều, từ tiểu lệnh hơn mười chữ đến “Oanh đề tự” dài 240 chữ. Những tên được tô màu đã dùng trong sách này; nhấn vào để đọc ngay bài tương ứng.

1. 001竹枝词Zhu Zhi Ci
2. 002十六字令Shi Liu Zi Ling
3. 003闲中好Xian Zhong Hao
4. 004纥那曲He Na Qu
5. 005梧桐影Wu Tong Ying
6. 006拜新月Bai Xin Yue
7. 007罗唝曲Luo Hong Qu
8. 008醉妆词Zui Zhuang Ci
9. 009南歌子Nan Ge Zi
10. 010回波乐Hui Bo Yue
11. 011三台令San Tai Ling
12. 012舞马词Wu Ma Ci
13. 013晴偏好Qing Pian Hao
14. 014一点春Yi Dian Chun
15. 015塞姑Sai Gu
16. 016柘枝引Zhe Zhi Yin
17. 017花非花Hua Fei Hua
18. 018摘得新Zhai De Xin
19. 019渔歌子Yu Ge Zi
20. 020章台柳Zhang Tai Liu
21. 021潇湘神Xiao Xiang Shen
22. 022忆江南Yi Jiang Nan
23. 023赤枣子Chi Zao Zi
24. 024解红Jie Hong
25. 025捣练子Dao Lian Zi
26. 026桂殿秋Gui Dian Qiu
27. 027欸乃曲Ai Nai Qu
28. 028杨柳枝Yang Liu Zhi
29. 029金缕曲Jin Lü Qu
30. 030八拍蛮Ba Pai Man
31. 031春莺啭Chun Ying Zhuan
32. 032十样花Shi Yang Hua
33. 033小秦王Xiao Qin Wang
34. 034字字双Zi Zi Shuang
35. 035水调歌Shui Diao Ge
36. 036阿那曲E Nuo Qu
37. 037甘州曲Gan Zhou Qu
38. 038醉吟商Zui Yin Shang
39. 039干荷叶Gan He Ye
40. 040抛球乐Pao Qiu Yue
41. 041踏歌词Ta Ge Ci
42. 042江南春Jiang Nan Chun
43. 043法驾导引Fa Jia Dao Yin
44. 044蕃女怨Fan Nü Yuan
45. 045一叶落Yi Ye Luo
46. 046忆王孙Yi Wang Sun
47. 047金字经Jin Zi Jing
48. 048遐方怨Xia Fang Yuan
49. 049调笑令Tiao Xiao Ling
50. 050诉衷情Su Zhong Qing
51. 051如梦令Ru Meng Ling
52. 052西溪子Xi Xi Zi
53. 053天仙子Tian Xian Zi
54. 054定西番Ding Xi Fan
55. 055长相思Chang Xiang Si
56. 056思帝乡Si Di Xiang
57. 057何满子He Man Zi
58. 058风光好Feng Guang Hao
59. 059相见欢Xiang Jian Huan
60. 060误桃源Wu Tao Yuan
61. 061上行杯Shang Xing Bei
62. 062望梅花Wang Mei Hua
63. 063醉太平Zui Tai Ping
64. 064感恩多Gan En Duo
65. 065长命女Chang Ming Nü
66. 066怨回纥Yuan Hui He
67. 067酒泉子Jiu Quan Zi
68. 068生查子Sheng Zha Zi
69. 069醉公子Zui Gong Zi
70. 070蝴蝶儿Hu Die Er
71. 071春光好Chun Guang Hao
72. 072昭君怨Zhao Jun Yuan
73. 073女冠子Nü Guan Zi
74. 074纱窗恨Sha Chuang Hen
75. 075醉花间Zui Hua Jian
76. 076点绛唇Dian Jiang Chun
77. 077归国遥Gui Guo Yao
78. 078浣溪沙Huan Xi Sha
79. 079恋情深Lian Qing Shen
80. 080沙塞子Sha Sai Zi
81. 081水仙子Shui Xian Zi
82. 082清商怨Qing Shang Yuan
83. 083伤春怨Shang Chun Yuan
84. 084霜天晓角Shuang Tian Xiao Jiao
85. 085菩萨蛮Pu Sa Man
86. 086采桑子Cai Sang Zi
87. 087后庭花Hou Ting Hua
88. 088卜算子Bu Suan Zi
89. 089好时光Hao Shi Guang
90. 090谒金门Ye Jin Men
91. 091柳含烟Liu Han Yan
92. 092华清引Hua Qing Yin
93. 093天门谣Tian Men Yao
94. 094散余霞San Yu Xia
95. 095好事近Hao Shi Jin
96. 096清平乐Qing Ping Yue
97. 097忆秦娥Yi Qin E
98. 098更漏子Geng Lou Zi
99. 099巫山一段云Wu Shan Yi Duan Yun
100. 100望仙门Wang Xian Men
101. 101占春芳Zhan Chun Fang
102. 102朝天子Chao Tian Zi
103. 103落梅风Luo Mei Feng
104. 104江亭怨Jiang Ting Yuan
105. 105眉峰碧Mei Feng Bi
106. 106阮郎归Ruan Lang Gui
107. 107乌夜啼Wu Ye Ti
108. 108贺圣朝He Sheng Chao
109. 109喜迁莺Xi Qian Ying
110. 110珠帘卷Zhu Lian Juan
111. 111画堂春Hua Tang Chun
112. 112喜长新Xi Chang Xin
113. 113金盏子令Jin Zhan Zi Ling
114. 114谪仙怨Zhe Xian Yuan
115. 115三字令San Zi Ling
116. 116摊破浣溪沙Tan Po Huan Xi Sha
117. 117忆余杭Yi Yu Hang
118. 118撼庭秋Han Ting Qiu
119. 119洞天春Dong Tian Chun
120. 120人月圆Ren Yue Yuan
121. 121庆春时Qing Chun Shi
122. 122海棠春Hai Tang Chun
123. 123眼儿媚Yan Er Mei
124. 124双鸂鶒Shuang Xi Chi
125. 125伊州三台Yi Zhou San Tai
126. 126双头莲令Shuang Tou Lian Ling
127. 127梅弄影Mei Nong Ying
128. 128桃源忆故人Tao Yuan Yi Gu Ren
129. 129朝中措Chao Zhong Cuo
130. 130武陵春Wu Ling Chun
131. 131河渎神He Du Shen
132. 132双韵子Shuang Yun Zi
133. 133归去来Gui Qu Lai
134. 134醉乡春Zui Xiang Chun
135. 135极相思Ji Xiang Si
136. 136柳梢青Liu Shao Qing
137. 137荷叶杯He Ye Bei
138. 138满宫花Man Gong Hua
139. 139少年游Shao Nian You
140. 140滴滴金Di Di Jin
141. 141忆汉月Yi Han Yue
142. 142西江月Xi Jiang Yue
143. 143烛影摇红Zhu Ying Yao Hong
144. 144梁州令Liang Zhou Ling
145. 145盐角儿Yan Jiao Er
146. 146怨三三Yuan San San
147. 147四犯令Si Fan Ling
148. 148桂华明Gui Hua Ming
149. 149促拍采桑子Cu Pai Cai Sang Zi
150. 150折丹桂Zhe Dan Gui
151. 151城头月Cheng Tou Yue
152. 152花前饮Hua Qian Yin
153. 153破字令Po Zi Ling
154. 154导引Dao Yin
155. 155惜分飞Xi Fen Fei
156. 156思越人Si Yue Ren
157. 157探春令Tan Chun Ling
158. 158越江吟Yue Jiang Yin
159. 159燕归梁Yan Gui Liang
160. 160秋夜雨Qiu Ye Yu
161. 161伊州令Yi Zhou Ling
162. 162木笪Mu Da
163. 163醉红妆Zui Hong Zhuang
164. 164思远人Si Yuan Ren
165. 165望江东Wang Jiang Dong
166. 166倾杯令Qing Bei Ling
167. 167入塞Ru Sai
168. 168醉花阴Zui Hua Yin
169. 169浪淘沙Lang Tao Sha
170. 170金错刀Jin Cuo Dao
171. 171卖花声Mai Hua Sheng
172. 172天下乐Tian Xia Yue
173. 173江月晃重山Jiang Yue Huang Chong Shan
174. 174安阳好An Yang Hao
175. 175撷芳词Xie Fang Ci
176. 176鬓边华Bin Bian Hua
177. 177鹦鹉曲Ying Wu Qu
178. 178南乡一剪梅Nan Xiang Yi Jian Mei
179. 179一七令Yi Qi Ling
180. 180河传He Chuan
181. 181木兰花Mu Lan Hua
182. 182金莲绕凤楼Jin Lian Rao Feng Lou
183. 183夜行船Ye Xing Chuan
184. 184鹧鸪天Zhe Gu Tian
185. 185虞美人Yu Mei Ren
186. 186玉楼春Yu Lou Chun
187. 187瑞鹧鸪Rui Zhe Gu
188. 188市桥柳Shi Qiao Liu
189. 189翻香令Fan Xiang Ling
190. 190遍地锦Bian Di Jin
191. 191清江曲Qing Jiang Qu
192. 192楼上曲Lou Shang Qu
193. 193鹊桥仙Que Qiao Xian
194. 194南乡子Nan Xiang Zi
195. 195家山好Jia Shan Hao
196. 196夜游宫Ye You Gong
197. 197一斛珠Yi Hu Zhu
198. 198临江仙Lin Jiang Xian
199. 199踏莎行Ta Suo Xing
200. 200倚西楼Yi Xi Lou
201. 201扫地舞Sao Di Wu
202. 202小重山Xiao Chong Shan
203. 203蝶恋花Die Lian Hua
204. 204寿山曲Shou Shan Qu
205. 205荷华媚He Hua Mei
206. 206黄金缕Huang Jin Lü
207. 207一剪梅Yi Jian Mei
208. 208寻梅Xun Mei
209. 209锦帐春Jin Zhang Chun
210. 210钗头凤Chai Tou Feng
211. 211南楼令Nan Lou Ling
212. 212后庭宴Hou Ting Yan
213. 213定风波Ding Feng Bo
214. 214渔家傲Yu Jia Ao
215. 215破阵子Po Zhen Zi
216. 216苏幕遮Su Mu Zhe
217. 217金蕉叶Jin Jiao Ye
218. 218明月逐人来Ming Yue Zhu Ren Lai
219. 219甘州遍Gan Zhou Bian
220. 220别怨Bie Yuan
221. 221怜薄命Lian Bo Ming
222. 222麦秀两歧Mai Xiu Liang Qi
223. 223酷相思Ku Xiang Si
224. 224解佩令Jie Pei Ling
225. 225谢池春Xie Chi Chun
226. 226玉梅令Yu Mei Ling
227. 227行香子Xing Xiang Zi
228. 228感皇恩Gan Huang En
229. 229青玉案Qing Yu An
230. 230钿带长中腔Dian Dai Chang Zhong Qiang
231. 231三奠子San Dian Zi
232. 232看花回Kan Hua Hui
233. 233拾翠羽Shi Cui Yu
234. 234连理枝Lian Li Zhi
235. 235江城子Jiang Cheng Zi
236. 236小镇西犯Xiao Zhen Xi Fan
237. 237三登乐San Deng Yue
238. 238卓牌子近Zhuo Pai Zi Jin
239. 239檐前铁Yan Qian Tie
240. 240千秋岁Qian Qiu Sui
241. 241粉蝶儿Fen Die Er
242. 242师师令Shi Shi Ling
243. 243郭郎儿近拍Guo Lang Er Jin Pai
244. 244隔浦莲近拍Ge Pu Lian Jin Pai
245. 245百媚娘Bai Mei Niang
246. 246风入松Feng Ru Song
247. 247传言玉女Chuan Yan Yu Nü
248. 248越溪春Yue Xi Chun
249. 249下水船Xia Shui Chuan
250. 250扑蝴蝶Pu Hu Die
251. 251荔枝香Li Zhi Xiang
252. 252婆罗门引Po Luo Men Yin
253. 253韵令Yun Ling
254. 254春声碎Chun Sheng Sui
255. 255御街行Yu Jie Xing
256. 256离亭宴Li Ting Yan
257. 257侧犯Ce Fan
258. 258祝英台近Zhu Ying Tai Jin
259. 259阳关引Yang Guan Yin
260. 260一丛花Yi Cong Hua
261. 261安公子An Gong Zi
262. 262金人捧露盘Jin Ren Peng Lu Pan
263. 263拂霓裳Fu Ni Chang
264. 264柳腰轻Liu Yao Qing
265. 265南州春色Nan Zhou Chun Se
266. 266蓦山溪Mo Shan Xi
267. 267洞仙歌Dong Xian Ge
268. 268秋夜月Qiu Ye Yue
269. 269踏青游Ta Qing You
270. 270华胥引Hua Xu Yin
271. 271江城梅花引Jiang Cheng Mei Hua Yin
272. 272劝金船Quan Jin Chuan
273. 273醉思仙Zui Si Xian
274. 274惜红衣Xi Hong Yi
275. 275石湖仙Shi Hu Xian
276. 276鱼游春水Yu You Chun Shui
277. 277醉翁操Zui Weng Cao
278. 278塞翁吟Sai Weng Yin
279. 279法曲献仙音Fa Qu Xian Xian Yin
280. 280露华Lu Hua
281. 281薄媚摘遍Bo Mei Zhai Bian
282. 282东风齐着力Dong Feng Qi Zhuo Li
283. 283满江红Man Jiang Hong
284. 284四犯剪梅花Si Fan Jian Mei Hua
285. 285凄凉犯Qi Liang Fan
286. 286高平探芳新Gao Ping Tan Fang Xin
287. 287六幺令Liu Yao Ling
288. 288芙蓉月Fu Rong Yue
289. 289玉漏迟Yu Lou Chi
290. 290水调歌头Shui Diao Ge Tou
291. 291满庭芳Man Ting Fang
292. 292扫地游Sao Di You
293. 293白雪Bai Xue
294. 294二色莲Er Se Lian
295. 295双瑞莲Shuang Rui Lian
296. 296徵招Zhi Shao
297. 297凤凰台上忆吹箫Feng Huang Tai Shang Yi Chui Xiao
298. 298骤雨打新荷Zhou Yu Da Xin He
299. 299黄莺儿Huang Ying Er
300. 300熙州慢Xi Zhou Man
301. 301天香Tian Xiang
302. 302汉宫春Han Gong Chun
303. 303剑器近Jian Qi Jin
304. 304早梅香Zao Mei Xiang
305. 305八声甘州Ba Sheng Gan Zhou
306. 306醉蓬莱Zui Peng Lai
307. 307夜合花Ye He Hua
308. 308夏初临Xia Chu Lin
309. 309长亭怨慢Chang Ting Yuan Man
310. 310暗香An Xiang
311. 311被花恼Bei Hua Nao
312. 312松梢月Song Shao Yue
313. 313梦芙蓉Meng Fu Rong
314. 314玉京谣Yu Jing Yao
315. 315绿盖舞风轻Lü Gai Wu Feng Qing
316. 316采明珠Cai Ming Zhu
317. 317声声慢Sheng Sheng Man
318. 318燕春台Yan Chun Tai
319. 319黄河清慢Huang He Qing Man
320. 320并蒂芙蓉Bing Di Fu Rong
321. 321扬州慢Yang Zhou Man
322. 322双双燕Shuang Shuang Yan
323. 323舞杨花Wu Yang Hua
324. 324万年欢Wan Nian Huan
325. 325陌上花Mo Shang Hua
326. 326宴山亭Yan Shan Ting
327. 327三部乐San Bu Yue
328. 328梦扬州Meng Yang Zhou
329. 329琐窗寒Suo Chuang Han
330. 330月下笛Yue Xia Di
331. 331丁香结Ding Xiang Jie
332. 332聒龙谣Guo Long Yao
333. 333十月桃Shi Yue Tao
334. 334催雪Cui Xue
335. 335蜀溪春Shu Xi Chun
336. 336念奴娇Nian Nu Jiao
337. 337解语花Jie Yu Hua
338. 338垂杨Chui Yang
339. 339八音谐Ba Yin Xie
340. 340大椿Da Chun
341. 341采绿吟Cai Lü Yin
342. 342惜寒梅Xi Han Mei
343. 343高阳台Gao Yang Tai
344. 344渡江云Du Jiang Yun
345. 345东风第一枝Dong Feng Di Yi Zhi
346. 346剪牡丹Jian Mu Dan
347. 347喜朝天Xi Chao Tian
348. 348玉烛新Yu Zhu Xin
349. 349翠楼吟Cui Lou Yin
350. 350湘月Xiang Yue
351. 351霓裳中序第一Ni Chang Zhong Xu Di Yi
352. 352疏帘淡月Shu Lian Dan Yue
353. 353花发状元红慢Hua Fa Zhuang Yuan Hong Man
354. 354水龙吟Shui Long Yin
355. 355台城路Tai Cheng Lu
356. 356宴清都Yan Qing Dou
357. 357曲游春Qu You Chun
358. 358湘春夜月Xiang Chun Ye Yue
359. 359恋芳春慢Lian Fang Chun Man
360. 360石州慢Shi Zhou Man
361. 361瑞鹤仙Rui He Xian
362. 362雨霖铃Yu Lin Ling
363. 363还京乐Huan Jing Yue
364. 364探春慢Tan Chun Man
365. 365升平乐Sheng Ping Yue
366. 366眉妩Mei Wu
367. 367二郎神Er Lang Shen
368. 368倾杯乐Qing Bei Yue
369. 369永遇乐Yong Yu Yue
370. 370惜余欢Xi Yu Huan
371. 371拜星月慢Bai Xing Yue Man
372. 372绮罗香Qi Luo Xiang
373. 373南浦Nan Pu
374. 374宴琼林Yan Qiong Lin
375. 375霜花腴Shuang Hua Yu
376. 376澡兰香Zao Lan Xiang
377. 377向湖边Xiang Hu Bian
378. 378送我入门来Song Wo Ru Men Lai
379. 379绕池游慢Rao Chi You Man
380. 380曲玉管Qu Yu Guan
381. 381西河Xi He
382. 382秋霁Qiu Ji
383. 383暗香疏影An Xiang Shu Ying
384. 384清风八咏楼Qing Feng Ba Yong Lou
385. 385望远行Wang Yuan Xing
386. 386泛清波摘遍Fan Qing Bo Zhai Bian
387. 387解连环Jie Lian Huan
388. 388夜飞鹊Ye Fei Que
389. 389望海潮Wang Hai Chao
390. 390角招Jue Shao
391. 391泛清苕Fan Qing Tiao
392. 392折红梅Zhe Hong Mei
393. 393一萼红Yi E Hong
394. 394无愁可解Wu Chou Ke Jie
395. 395杜韦娘Du Wei Niang
396. 396过秦楼Guo Qin Lou
397. 397风流子Feng Liu Zi
398. 398疏影Shu Ying
399. 399高山流水Gao Shan Liu Shui
400. 400斗婵娟Dou Chan Juan
401. 401惜余春慢Xi Yu Chun Man
402. 402期夜月Qi Ye Yue
403. 403沁园春Qin Yuan Chun
404. 404紫萸香慢Zi Yu Xiang Man
405. 405摸鱼儿Mo Yu Er
406. 406贺新郎He Xin Lang
407. 407吊严陵Diao Yan Ling
408. 408金明池Jin Ming Chi
409. 409画屏秋色Hua Ping Qiu Se
410. 410白苎Bai Zhu
411. 411春雪间早梅Chun Xue Jian Zao Mei
412. 412兰陵王Lan Ling Wang
413. 413破阵乐Po Zhen Yue
414. 414大酺Da Pu
415. 415多丽Duo Li
416. 416六丑Liu Chou
417. 417六州歌头Liu Zhou Ge Tou
418. 418夜半乐Ye Ban Yue
419. 419穆护砂Mu Hu Sha
420. 420三台San Tai
421. 421哨遍Shao Bian
422. 422莺啼序Ying Ti Xu