Vì sao Chung Ly Quyền còn được gọi là “Hán Chung Ly”?

Trong Bát Tiên có một tên gọi đọc quen thì rất tự nhiên, nhưng tách ra xem lại thấy chỗ nào cũng lạ.

Vì sao Chung Ly Quyền còn gọi là “Hán Chung Ly”? “Hán” là họ hay triều đại? Nếu họ Chung Ly, tên Quyền, vì sao ba chữ lại được sắp thành “Hán Chung Ly”?

Truyện dân gian thường đưa ra đáp án gọn ghẽ: ông vốn là đại tướng nhà Hán, bại trận vào núi, gặp tiên đắc đạo, nên gọi là Hán Chung Ly.

Nhưng đặt văn hiến sớm cạnh những truyện thần tiên về sau, ta sẽ thấy điều này giống quá trình một tên gọi dần mọc ra thân thế hơn.

“Hán Chung Ly” không phải chứng minh thân phận được giữ từ đời Hán đến nay. Theo một cách giải thích của nhà khảo chứng đời Thanh, nó có thể trước hết đến từ lời tự xưng của Chung Ly Quyền, về sau mới được hiểu thành triều đại, rồi sinh ra cả một lý lịch tướng Hán.

1. Trước hết phải tách tên cho đúng: “Chung Ly” mới là họ

“Chung Ly” là họ kép thời cổ, “Quyền” mới là tên.

Vì vậy, Chung Ly Quyền không phải họ “Chung”, tên “Ly Quyền”, càng không phải họ “Hán”, tên “Chung Ly”.

Trong người xưa còn có tướng Chung Ly Muội thời Sở Hán, vừa hay cho thấy “Chung Ly” có thể xuất hiện nguyên vẹn như một họ. Hồ Minh Ngọc đời Thanh thậm chí nghi ngờ hậu thế từng trộn chuyện Chung Ly Quyền với Chung Ly Muội.

Nhầm lẫn kiểu này rất dễ xảy ra. Một nhân vật truyền kỳ không rõ niên đại, trong tên lại có họ kép ít gặp; khi chuyện truyền miệng lặp đi lặp lại, người ta bản năng đổi cấu trúc lạ thành cấu trúc quen.

“Vị Chung Ly đời Hán” rõ ràng dễ kể thành chuyện hơn “một tản hán mang họ kép Chung Ly”.

2. Tư liệu tương đối sớm vốn không thống nhất niên đại

Những manh mối ban đầu về Chung Ly Quyền không nhất quán.

«Toàn Đường Thi» có thơ ký tên Chung Ly Quyền, trong đó có câu “Ngồi nằm thường mang một bầu rượu, chẳng để đôi mắt biết hoàng đô”, thể hiện một người phóng lãng không muốn gần triều đình.

«Tuyên Hòa Thư Phổ» thời Bắc Tống nói: “Thần tiên Chung Ly tiên sinh tên Quyền, không biết người thời nào.” Sách không đưa lý lịch đời Hán có thể kiểm chứng, chỉ ghi lời tự xưng “thiên hạ đô tản hán” của ông.

«Tập Tiên Truyện» của Tăng Tháo thời Nam Tống lại ghi: “Chung Ly Quyền, tự Vân Phòng, không biết người nơi nào. Cuối Đường vào núi Chung Nam.”

Những tư liệu này ít nhất cho thấy một điều: với người đời Tống, thời đại của ông đã cần giải thích, chứ không có một lý lịch đời Hán rõ ràng liên tục để kiểm tra.

Những câu chuyện sinh ra, gia thế và chinh chiến càng hoàn chỉnh về sau thường xuất hiện càng muộn.

Truyện thần tiên hay có đặc điểm này: lúc đầu chỉ còn vài lời dị sự, hậu thế muốn nhân vật kể được, vẽ được, thờ được mới dần bổ sung quê quán, cha mẹ, quan chức, thầy truyền và quá trình thành tiên.

3. Vì sao “thiên hạ đô tản hán” lại thành “Hán Chung Ly”?

Chung Ly Quyền có lời tự xưng nổi tiếng: “Thiên hạ đô tản hán Chung Ly Quyền.”

Trong «Đính Ngoa Tạp Lục», Hồ Minh Ngọc đời Thanh nêu rằng chữ “hán” vốn phải nối sau chữ “tản”, nhưng người đời sau lại cắt nó sang trước họ tên Chung Ly Quyền.

“Tản hán” có thể chỉ người không có chức sự cố định, nhàn tản tự tại. Theo cách ngắt này, Chung Ly Quyền đang dùng một danh xưng phóng lãng để tả mình, chữ “hán” không có nhiệm vụ chỉ niên đại.

Nhưng khi lời tự xưng dài bị rút gọn trong truyền miệng, chữ “tản” mất đi, chỉ còn “hán” trước họ tên, cách giải thích tiện nhất tự nhiên thành nhà Hán.

Cách giải thích của Hồ Minh Ngọc ảnh hưởng lớn về sau, nhưng tư liệu Chung Ly Quyền phức tạp, đây không phải kết luận duy nhất không có tranh luận. Nói thận trọng hơn: “Hán Chung Ly” rất có thể từng được ngắt lại và hiểu lại, không thể chỉ dựa tên gọi ấy mà xác định Chung Ly Quyền sinh đời Hán.

4. Danh hiệu đã ngược lại tạo ra một đại tướng nhà Hán thế nào?

Một khi “Hán” được hiểu là triều đại, câu chuyện cần trả lời: ông từng làm gì dưới nhà Hán?

Truyện thần tiên Minh Thanh vì vậy đưa lý lịch ngày càng phong phú: sinh nhà tướng, cầm quân chinh tây, bại trận trong thung lũng, gặp Đông Hoa tiên sinh, cuối cùng bỏ công danh tu đạo.

Những tình tiết này rất hợp với hình tượng Chung Ly Quyền về sau phanh bụng, phe phẩy quạt, cười nhìn công danh. Một tướng quân từng nắm binh quyền, sau đại bại mới hiểu phú quý như mộng, hành trình nhân vật cũng đủ trọn vẹn.

Vấn đề là sử sách đời Hán không tìm thấy đại tướng này. Thú vị hơn, những truyện ra muộn như «Hữu Tượng Liệt Tiên Toàn Truyện» đời Minh còn viết ông xuất chinh đánh “Thổ Phồn”, một danh xưng thuộc ngữ cảnh lịch sử muộn hơn đời Hán rất nhiều.

Sự lệch niên đại lộ dấu ghép nối truyền thuyết, nhưng không khiến câu chuyện mất hiệu lực. Với người kể, đời Hán tượng trưng cho cổ xưa, tướng quân tượng trưng cho công danh; hai điều đủ biến một cao đạo không rõ lai lịch thành tiên nhân tỉnh khỏi quyền lực.

5. Một danh hiệu trở thành “tên thật” thế nào?

Xét về truyền bá, “Hán Chung Ly” còn có hai ưu thế.

Thứ nhất, vừa nghe đã có lai lịch. Chung Ly Quyền chỉ là họ tên, còn Hán Chung Ly như mang theo cả triều đại; nhân vật chưa ra sân, nét cổ đã xuất hiện.

Thứ hai, nó hợp nhịp đặt tên của nhóm Bát Tiên. Trương Quả Lão có “lão”, Hà Tiên Cô có “tiên cô”, Tào Quốc Cữu có “quốc cữu”, Thiết Quải Lý có “thiết quải”; mỗi tên đều mang một nhãn thân phận nổi bật.

“Hán Chung Ly” cũng làm cùng việc ấy. Nó biến họ kép ít gặp thành tên ba chữ dễ nhớ, tiện hơn cho xướng danh sân khấu, kể chuyện và đề tên tranh Tết. Một danh hiệu có thể bắt nguồn từ ngắt câu lại không bị khảo chứng loại bỏ, mà thành một trong những tên ổn định nhất.

Xét sử liệu, không thể vì ba chữ “Hán Chung Ly” mà kết luận Chung Ly Quyền thật là đại tướng nhà Hán. Xét lịch sử tín ngưỡng, tên gọi này lại không thể đơn giản xóa đi. Toàn Chân Đạo tôn Chung Ly Quyền là Chính Dương tổ sư, xếp trong Bắc Ngũ Tổ; còn chuyện Bát Tiên dân gian để tướng Hán, đạo sĩ, người thầy độ hóa Lã Động Tân và đại tiên phe phẩy quạt chồng lên cùng một nhân vật.

Ông vừa là tổ sư trong hệ phả, vừa là Hán Chung Ly trong câu chuyện. Hai thân phận dựa vào tư liệu khác nhau, nhưng củng cố nhau suốt quá trình lưu truyền lâu dài.

Một danh hiệu trước hết được rút ngắn, một chữ lại bị hiểu nhầm thành triều đại, triều đại tiếp tục sinh ra thân thế tướng quân. Điều kỳ diệu nhất của truyền thuyết là tên gọi không chỉ ghi lại một người, đôi khi còn ngược lại tạo ra một người.