Thần tiên cũng phải chịu khảo hạch sao?

Phàm nhân phải thi cử, xét thành tích và chịu thăng giáng, điều đó không lạ.

Nhưng thần tiên đã rời phàm tục, chẳng lẽ vẫn phải bị tra công tội, đối chiếu tiên tịch, thậm chí quyết định thăng chức hay giáng truất?

Nếu cả thiên giới cũng có khảo hạch, dường như thành tiên rồi vẫn chưa thể kê cao gối ngủ yên.

Trong thế giới được tạo nên từ không ít kinh điển và khoa nghi Đạo giáo, thiêng liêng không có nghĩa là không chịu ràng buộc. Càng có danh vị và chức trách, càng phải nói rõ sức mạnh từ đâu đến và đã dùng nó làm gì.

1. “Thần tiên” không phải cùng một thân phận

Trong lời nói hằng ngày, ta thường gọi chung các hiện hữu trên trời là thần tiên.

Trong không ít văn hiến Đạo giáo, “thần” và “tiên” thường có trọng tâm khác nhau. Thần thường có chức trách, cai quản một vùng đất, tinh tú, mưa gió hay sổ sinh tử; tiên nhấn mạnh hơn việc thay đổi trạng thái sống qua tu luyện và tích công.

Hai bên cũng không mãi tách biệt. Người tu đạo có thể được ghi tên vào tiên tịch, cũng có thể nhận chức làm việc; thần linh vốn có chức trách cũng có thể nhận phong hiệu và vị trí mới trong kinh điển, tín ngưỡng đời sau.

Vì vậy, thiên giới không phải một nhóm siêu phàm mãi đứng yên ở chỗ cũ.

Ở đó vừa có tầng bậc đạt được qua tu hành, vừa có chức vị đảm nhiệm công việc. Chỉ cần xuất hiện phẩm trật, chức trách và danh tịch thì sẽ có một câu hỏi khác: ai xác nhận những thân phận này vẫn còn hiệu lực?

2. Tiên tịch không chỉ là danh sách vinh quang

Kinh điển Đạo giáo thường dùng những từ như ngọc lịch, đan giản, tiên tịch để nói tên một người đã chuyển từ trật tự phàm tục sang trật tự thiêng liêng.

Nhưng có tên trong đó không chỉ là nhận được một danh hiệu đẹp.

Một số đạo kinh nối thụ giới, giữ giới, lập công với “ghi tên lên trời”. Trong ba năm có siêng thực hành không, công nghiệp có được lập thành không, thiên tào còn phải “khảo xét công cần”. Nói cách khác, tên được ghi vào không có nghĩa từ đó không bị hỏi đến nữa.

Tiên tịch giống một ghi chép vẫn đang có tác dụng: nó cho biết người ấy thuộc về đâu, đã đi tới bước nào, và có thể đảm nhận vị trí tương ứng hay không.

Khi thân phận gắn với trách nhiệm, ghi chép sẽ không chỉ có tên, mà còn lưu hành vi.

3. Ai trên thiên giới tra xét công tội?

Hệ thống khảo xét mà các kinh điển đưa ra không hoàn toàn giống nhau.

Có kinh giao việc ghi chép cho Tư Mệnh, Bắc Đẩu và thiên tào; có kinh nhấn mạnh Tam Quan Thiên, Địa, Thủy; có kinh lại liệt kê các cấp tiên tào và chủ ty trong pháp phái cụ thể. Không thể cưỡng ép ghép các hệ thống này thành một sơ đồ tổ chức chưa từng thay đổi từ cổ chí kim.

Nhưng chúng có chung một quan niệm rõ nét: hành vi con người không vì không ai thấy mà biến mất khỏi trời đất.

«Thái Thượng Cảm Ứng Thiên» nói thần Tam Thi cứ đến ngày Canh Thân lại “lên thiên tào, báo tội lỗi của người”. Bản «Tam Quan Kinh» thông dụng lại gắn “mệnh tịch sinh tử, sổ ghi thiện ác” của chúng sinh với Tam Nguyên Cửu Phủ, để Tam Quan “khảo xét công tội”.

Những câu chuyện này biến báo ứng trừu tượng thành một quá trình có thể đăng ghi, trình báo và xét lại.

Thiện ác không chỉ chờ một kết cục xa xôi, mà được ghi từng việc vào sổ.

4. Vì sao thành tiên cũng phải tính công hạnh?

Trong thiên «Đối Tục» của «Bão Phác Tử Nội Thiên», Cát Hồng viết: “Người muốn làm địa tiên, phải lập ba trăm việc thiện; muốn làm thiên tiên, lập một nghìn hai trăm việc thiện.”

Câu này trông rất giống bảng tích điểm, nhưng điều nó thực sự nhấn mạnh là phương thuật không thể thay đức hạnh.

Cũng đoạn ấy còn nói: “Tích việc thiện chưa đủ, dù uống tiên dược cũng vô ích.” Một người dù nắm được thuật phục thực và luyện dưỡng, nếu công hạnh chưa đủ cũng không thể chỉ nhờ kỹ thuật mà vượt ngưỡng thành tiên.

Ba trăm và một nghìn hai trăm không phải điểm số cố định chung của mọi đạo phái, cũng không nên hiểu chúng như một bảng tích điểm phổ quát. Qua những con số cụ thể, người xưa nhấn mạnh rằng công hạnh phải tích lũy từng việc trong đời thường, không thể bù đầy bằng một kỳ ngộ, một phép thuật hay một câu tự xưng.

Cái gọi là khảo xét trước hết không xét thần thông lớn đến đâu, mà xét một người có xứng với tầng bậc họ muốn bước vào hay không.

5. Có thần vị rồi thì mãi không phải rời đi sao?

Thiên giới Đạo giáo không phải lúc nào cũng được viết thành một thiên đường bất động.

«Động Huyền Linh Bảo Tự Nhiên Cửu Thiên Sinh Thần Chương Kinh Chú» nói rất trực tiếp: “Khảo xét người có lỗi, thượng tiên giáng làm hạ tiên, hạ tiên truất làm chủ dưới đất, khiến họ sửa lỗi, siêng tu, rồi lại phục chức cũ.”

Thượng tiên có thể bị giáng thành hạ tiên, hạ tiên cũng có thể bị truất; sau khi hối cải, siêng tu, lại có cơ hội khôi phục chức cũ. Thăng giáng ở đây không chỉ nhằm vào nơi phàm nhân đến sau khi chết, mà còn diễn ra bên trong tiên tào.

Điều này không có nghĩa mọi thần tiên đều phải dự cùng một kỳ thi hằng năm, cũng không thể dựa vào đó bịa ra một chế độ nhân sự thiên đình hoàn toàn thống nhất từ cổ chí kim.

Nó cho thấy một điều khác: một khi thần linh có chức trách, sức mạnh của vị ấy không phải năng lực cá nhân không rõ nguồn gốc. Chức trách có nghĩa là phụng mệnh, cũng có nghĩa là phải giải trình việc mình cai quản.

Phong thụ, thuyên chuyển, thăng giáng và kỳ hạn khảo xét trong đạo kinh khiến thần vị mang chiều thời gian. Nó có thể được nhận, cũng cần được thực hiện; nó là thân phận, đồng thời là trách nhiệm.

6. Vì sao thiên giới cần một trật tự biết vận hành?

Nếu thần tiên chỉ phụ trách trường sinh, bay lượn và hiển linh, thiên giới Đạo giáo sẽ sớm thành một phòng trưng bày đầy nhân vật truyền kỳ.

Khảo xét khiến thế giới này vận động.

Ý nghĩ và hành vi của phàm nhân được ghi lại, công hạnh của người tu đạo quyết định có thể tiến bậc hay không, còn thần linh có chức trách phải gánh việc trong phạm vi trực thuộc. Vì vậy, tiên giai không đơn thuần so ai thần kỳ hơn, mà trả lời ba câu hỏi: sức mạnh từ đâu đến, nhờ đâu có vị trí, và được sử dụng thế nào.

Sự hình dung này dĩ nhiên mang bóng dáng chế độ quan liêu cổ đại, nhưng không chỉ là đưa nha môn nhân gian lên mây. Nó cố đặt ràng buộc cho một vấn đề khó hơn: khi một hiện hữu có sức mạnh vượt xa tầm phàm nhân, còn điều gì khiến vị ấy không chỉ hành động theo vui giận của mình?

Một trong những câu trả lời của Đạo giáo là danh tịch, chức trách và khảo xét.

Trường sinh có thể kéo dài sự sống, thần thông có thể mở rộng năng lực, nhưng không tự động miễn trách nhiệm. Thành tiên không phải trốn khỏi trật tự, mà là đi vào một trật tự đòi hỏi cao hơn đối với sức mạnh.