Động thiên phúc địa rốt cuộc là địa lý hay một thế giới khác?

Khi viết về động thiên, người xưa thường đưa ra những kích thước khiến bản đồ hiện đại phải lúng túng.

Núi Vương Ốc rõ ràng ở Hà Nam, thế núi, đường đi và phương vị đều có thể tra được; nhưng động Vương Ốc Sơn trong đạo thư lại có “chu vi vạn dặm”, mang tên “Tiểu Hữu Thanh Hư Chi Thiên”.

Làm sao một ngọn núi có thật lại chứa bên trong một thế giới rộng vòng vạn dặm?

Nếu xem đó là ghi chép địa lý, con số hiển nhiên không hợp lẽ thường; nếu xem hoàn toàn là tưởng tượng, vì sao người xưa lại nghiêm túc ghi châu huyện, phương hướng, khoảng cách, thậm chí cả vị chân nhân nào cai quản?

Điều thú vị nhất của động thiên phúc địa chính là ở đây.

Nó không chỉ là thắng cảnh trên bản đồ, cũng không phải tiên cảnh hoàn toàn tách khỏi thực tế. Nó là một thứ địa lý thiêng liêng chồng lên núi sông có thật.

1. Động thiên trước hết có một địa chỉ thực

Đạo sĩ Tư Mã Thừa Trinh đời Đường biên soạn «Thiên Địa Cung Phủ Đồ», liệt kê mười đại động thiên, ba mươi sáu tiểu động thiên và bảy mươi hai phúc địa. Sau đó, Đỗ Quang Đình lại viết «Động Thiên Phúc Địa Nhạc Độc Danh Sơn Ký», tiếp tục hệ thống hóa những núi sông và tiên cảnh này.

Những sách ấy không đặt động thiên tại một vùng sao xa xôi không cách nào tìm đến.

Vương Ốc Sơn, Thanh Thành Sơn, La Phù Sơn, Cú Khúc Sơn và Xích Thành Sơn đều là những danh sơn có thật. Đạo thư còn ghi chúng thuộc châu huyện nào, cách huyện thành bao xa.

Trong bài tựa «Thiên Địa Cung Phủ Đồ», Tư Mã Thừa Trinh viết: “U chất âm thầm ngưng tụ, mở động phủ trong danh sơn.” Động phủ không lơ lửng giữa hư không ngoài trời, mà được “mở” giữa núi nổi tiếng.

Điều đó có nghĩa là động thiên trước hết có núi sông thực làm chỗ dựa địa lý. Người ta có thể tới các núi này để triều lễ, tu hành, nhưng chưa chắc tìm được trong thực tế một cửa động khớp hoàn toàn với mô tả của đạo thư.

Nhưng địa lý chỉ đưa con người đến trước núi, không giải thích được “trời” ở trong núi.

2. “Động” trong động thiên không chỉ là một cửa hang trên vách núi

Ngày nay, nói đến động, người ta dễ nghĩ tới hang có thể đo chiều sâu và chiều dài.

Nhưng “động” trong đạo thư thường được mô tả là chứa một không gian bên trong rộng lớn hơn rất nhiều so với cửa động. Động thiên thứ nhất, động Vương Ốc Sơn, mang tên “Tiểu Hữu Thanh Hư Chi Thiên”, được viết là có chu vi vạn dặm; động thiên thứ năm, động Thanh Thành Sơn, mang tên “Bảo Tiên Cửu Thất Chi Động Thiên”, cũng có phạm vi và vị chủ trị riêng.

Đây không phải nội dung mà một cuốn địa chí hang động thông thường có thể bao quát.

Cửa động thuộc về ngọn núi nhìn thấy được, nhưng bên trong được hiểu là một tầng trời đất khác. Nhìn bên ngoài là đỉnh núi, khe sâu; đi vào quan niệm không gian của Đạo giáo, lòng núi có thể chứa cung điện, mặt trời, mặt trăng, tiên quan và đường sá.

Trong mô tả của đạo thư, không gian trong động không mở ra theo kích thước bên ngoài của núi. Cửa động giống một ranh giới hơn là mô hình thu nhỏ của cõi bên trong.

Dĩ nhiên, điều này giải thích cách truyền thống hiểu động thiên, không phải nói rằng đo hang động ngoài thực tế sẽ thấy nó thực sự rộng vạn dặm.

3. Vì sao sau “động” còn phải thêm chữ “thiên”?

Điều dễ bị bỏ qua nhất trong “động thiên” lại chính là chữ “thiên” phía sau.

“Thiên” ở đây không phải bầu trời nhìn thấy khi ngẩng đầu, mà là một cõi có phạm vi, trật tự và chủ tể riêng. Khi bàn về mười đại động thiên, «Thiên Địa Cung Phủ Đồ» nói chúng “nằm giữa những danh sơn trên đại địa”, là “nơi thượng thiên sai quần tiên thống trị”.

Câu này đặt hai tầng không gian chồng lên nhau: động thiên nằm giữa danh sơn trên mặt đất, nhưng lại do quần tiên cai quản.

Vì vậy, đạo thư không chỉ ghi tên núi mà còn phải viết danh hiệu, phạm vi và vị cai quản động thiên. Động Vương Ốc Sơn do Tây Thành Vương Quân cai quản, động Thanh Thành Sơn do Thanh Thành Trượng Nhân cai quản, còn động La Phù Sơn gắn với Thanh Tinh Tiên Sinh.

Trong hệ thống quan niệm này, núi không phải một khối đá im lìm. Nó có bên trong, có trật tự và có sự sống hoạt động trong đó.

4. Núi sông có thật và một thế giới khác không loại trừ nhau

Người hiện đại quen chọn một trong hai đáp án: hoặc là địa điểm có thật, hoặc là thế giới hư cấu.

Động thiên phúc địa không phân chia như thế.

Cùng một ngọn núi có thể đồng thời thuộc về hai hệ không gian: một hệ được tạo bởi đường sá, độ cao và châu huyện; hệ kia bởi kinh điển, truyền thuyết, nghi lễ và trải nghiệm tu hành. Hệ trước trả lời “nó ở đâu”, hệ sau trả lời “đi vào đây có nghĩa gì”.

Địa lý thực không bị xóa bỏ. Trái lại, chính vì những núi như Vương Ốc, Thanh Thành và La Phù có thể đến được, động thiên mới có chỗ dựa để xác định giữa núi sông thực.

Bên trong tín ngưỡng truyền thống, tầng không gian kia cũng không chỉ là phép tu từ văn chương. Với người tu đạo thời cổ, vào núi, đầu giản, dựng quán, tu luyện và triều lễ đều có thể xoay quanh những địa điểm cụ thể này. Thế núi sông và tiên cảnh trong tôn giáo chồng khớp lên nhau, tạo thành cái gọi là “thánh địa”.

Vì thế, dịch thẳng động thiên thành “thế giới song song” có phần quá hiện đại; còn chỉ xem nó là “hang núi phong cảnh đẹp” thì lại đánh mất tầng nghĩa quan trọng nhất.

Nó giống một quan niệm không gian dựa vào núi sông có thật, nhưng mở ra theo một thước đo khác hơn.

5. Phúc địa cũng không chỉ là nơi “phong thủy rất tốt”

Ngày nay, nói “phúc địa” thường chỉ là mô tả một nơi dễ sống, tốt lành.

Phúc địa trong văn hiến Đạo giáo có trật tự cụ thể hơn. Quyển hai mươi bảy của «Vân Cấp Thất Thiêm» nói bảy mươi hai phúc địa nằm giữa các danh sơn trên đại địa, “Thượng Đế sai chân nhân cai quản, trong đó nhiều nơi là chỗ đắc đạo”.

Nghĩa là phúc địa không tự nhiên được chọn chỉ vì cảnh đẹp. Nó gắn với sự cai quản của chân nhân, truyền thống tu đạo và truyền thuyết đắc đạo.

Theo cách phân tầng trong đạo thư, so với động thiên có khí tượng hùng vĩ hơn, phúc địa gần hơn với nơi tu hành ở nhân gian có thể đặt chân. Nhưng cả hai đều không phải danh hiệu tùy tiện gắn cho thắng cảnh, mà là kết quả Đạo giáo đan kết hệ phả thần tiên, núi sông địa phương và lịch sử tu hành.

Điều này cũng giải thích vì sao nhiều động thiên phúc địa về sau hình thành cung quán, bia ký, đường hành hương và truyền thuyết địa phương. Tín ngưỡng không dừng lại ở một danh sách tiên cảnh; ngược lại, nó làm thay đổi đường sá, kiến trúc và đời sống con người giữa núi sông thực.

6. Người xưa không vẽ một tấm bản đồ phẳng

Ngày nay, mở bản đồ, ta thấy đường sá, địa giới hành chính và địa hình. Đối diện cùng một vùng núi sông, người xưa còn hỏi: ai từng tu đạo hoặc đắc đạo ở đây, vị chân nhân nào cai quản, núi này thông tới tầng trời đất nào?

Quy tất cả cho việc người xưa không hiểu địa lý cũng khiến ta bỏ lỡ điều họ thực sự muốn vẽ. Hai loại bản đồ trả lời những câu hỏi khác nhau.

Bản đồ hiện đại cố đo bề mặt trái đất cho chính xác; đồ chí động thiên phúc địa lại muốn giải thích núi sông hữu hình nối với trật tự vô hình ra sao.

Bởi vậy, một ngọn núi có hai chiều sâu. Một chiều có thể đo bằng bước chân; chiều kia chỉ dần hiện ra trong kinh điển, nghi lễ và trải nghiệm đi vào ngọn núi ấy.

Động thiên không xóa bỏ ngọn núi có thật. Nó chỉ nhắc con người rằng một ngọn núi có thể có vị trí địa lý, cũng có thể có chiều sâu được mở ra trong tín ngưỡng.